Çocuk ve Ergenlerde Psikosomatik Hastalıklar Nedir?

İçindekiler6 bölüm

Psikosomatik Hastalıklar ve Somatizasyon Arasındaki İlişki
Çocuklarda En Sık Görülen Psikosomatik Şikayetler Nelerdir?
Psikosomatik Belirtiler Neden ve Nasıl Oluşur?
Psikosomatik Belirtileri Hangi Durumlar Tetikleyebilir?
Ebeveynler Çocuklarına Nasıl Destek Olabilir?
Ne Zaman Bir Uzmana Başvurulmalıdır?

Zihin ve beden, çocuk ruh sağlığında bir bütünün ayrılmaz iki parçasıdır. Çocuklar ve ergenler yaşadıkları stresi, kaygıyı veya duygusal yükleri her zaman sözel olarak ifade edemeyebilirler. İfade edilemeyen, bastırılan veya fark edilemeyen psikolojik gerilimler zamanla bedensel organlar üzerinden somut fiziksel şikayetler olarak dışa vurabilir. Tıp literatüründe bu durum psikosomatik hastalıklar veya bedenselleştirme (somatizasyon) olarak adlandırılır.

Çocuklarda ve Ergenlerde Psikosomatik Hastalıklar Nedir?

Çocuklarda ve ergenlerde psikosomatik hastalıklar, organik (fiziksel) bir tıbbi nedene dayanmayan veya var olan organik hastalığın seyrini aşacak düzeyde ortaya çıkan; temelde duygusal stres, kaygı ve psikolojik çatışmaların bedensel semptomlar (karın ağrısı, baş ağrısı, bulantı vb.) şeklinde dışa vurması durumudur. Psikosomatik şikayetler uydurma veya rol yapma değil, çocuğun gerçek olarak hissettiği bedensel ağrılardır.

Latincede zihin (psyche) ve beden (soma) sözcüklerinin birleşiminden oluşan psikosomatik kavramı, duygusal dünyadaki dalgalanmaların bedendeki somut yansımasını ifade eder.

Psikosomatik Hastalıklar ve Somatizasyon Arasındaki İlişki

Somatizasyon (bedenselleştirme), psikolojik sıkıntıların beden diline dönüştürülmesi sürecidir. Çocuk stresli bir olayla karşılaştığında zihinsel olarak “Kaygılıyım” diyemediğinde, bedeni “Karnım ağrıyor” veya “Başım dönüyor” şeklinde tepki verir.

Psikosomatik hastalıklarda en sık karşılaşılan durum, hekim hekim gezilerek yapılan tahlil, tetkik ve muayeneler sonucunda organik bir hastalık bulgusuna rastlanamamasıdır. Organik bir sebep bulunamaması ağrının olmadığı anlamına gelmez; ağrı gerçektir ancak kaynağı nörobiyolojik ve psikolojiktir.

Çocuklarda En Sık Görülen Psikosomatik Şikayetler Nelerdir?

Psikosomatik belirtiler çok çeşitlidir ve vücudun hemen her sistemini etkileyebilir. Çocuk ve ergenlerde en sık görülenler ağrı yakınmalarıdır; daha seyrek olarak sinir sistemi hastalıklarını andıran belirtiler de ortaya çıkabilir. Aynı çocukta birkaç belirti birlikte ya da zaman içinde birbirini izleyerek görülebilir.

Ağrılar: Tekrarlayan karın ağrısı (en sık görülen yakınma), baş ağrısı, kol, bacak, eklem ve sırt ağrıları, göğüs ağrısı.
Sindirim sistemi: Bulantı, kusma, iştahsızlık, ishal ya da kabızlık, yutkunma güçlüğü veya boğazda düğümlenme hissi.
Genel yakınmalar: Geçmeyen yorgunluk ve halsizlik, baş dönmesi, uyku sorunları.
Kalp ve solunum: Çarpıntı, göğüste sıkışma, nefes alamama hissi, sık ve hızlı soluma (hiperventilasyon).
Sinir sistemi hastalıklarını andıran belirtiler (işlevsel nörolojik belirtiler): Kol ya da bacaklarda güçsüzlük, felç benzeri tablo (parapleji benzeri kas güçsüzlüğü), yürüme ve denge bozukluğu, istemsiz titreme ya da kasılmalar, epilepsiye benzeyen ancak epilepsi olmayan nöbetler, bayılma (senkop) ya da bayılacak gibi olma, uyuşma, karıncalanma veya his kaybı, görme kaybı ya da bulanık görme, işitme kaybı, ses kısılması veya konuşamama.
Deri: Stresle artan kaşıntı, döküntü ve egzama alevlenmeleri, saç dökülmesi.
İdrar yolları: Sık idrara çıkma, idrar tutmada güçlük.
Var olan hastalıkların alevlenmesi: Astım, egzama, diyabet ya da bağırsak hastalığı gibi süregen hastalıklarda stresli dönemlerde yakınmaların artması.

Sinir sistemi hastalıklarını andıran belirtiler ailede doğal olarak büyük kaygı yaratır. Bu belirtiler de gerçektir ve istemsizdir; çocuk onları bilerek oluşturmaz. Böyle bir tabloda önce çocuk hastalıkları uzmanı ve gerek hâlinde ilgili dal uzmanı tarafından değerlendirme yapılır; altta yatan organik bir hastalık bulunmadığında tedavi çocuk ve ergen psikiyatrisiyle birlikte planlanır. Uygun destekle bu belirtilerin büyük bölümü düzelir.

Psikosomatik Belirtiler Neden ve Nasıl Oluşur?

Çocuklarda beynin duygusal alanları (amigdala) ile otonom sinir sistemi ve hormonal sistem doğrudan iletişim halindedir. Yoğun stres veya kaygı anında beyin ‘savaş ya da kaç’ uyarısı verir. Bu uyarım sonucunda:

Stres hormonları (kortizol, adrenalin) salgılanır.
Mide ve bağırsak kasları kasılır, sindirim yavaşlar.
Kaslar gerilir, damarlar daralır ve fiziksel ağrı reseptörleri duyarlı hale gelir.

Sonuç olarak çocuk gerçek bir bedensel ağrı yaşar.

Psikosomatik Belirtileri Hangi Durumlar Tetikleyebilir?

Psikosomatik belirtiler belirli bir yaşa özgü değildir; okul öncesi dönemden ergenliğe kadar her yaşta ve yukarıda sayılan biçimlerin herhangi birinde görülebilir. Belirtilerin arkasında çoğu zaman çocuğun kelimelerle anlatmakta zorlandığı bir duygusal yük bulunur. Bu yük farklı kaynaklardan gelebilir:

Aile içi gerginlik ve çatışmalar, anne babanın ayrılık ya da boşanma süreci
Ebeveynlerin yaşadığı stres, kaygı, hastalık ya da maddi zorluklar
Çocuktan saklanan ya da evde konuşulmayan olaylar; çocuklar söylenmeyeni de çoğu zaman hisseder
Bir yakının kaybı, ağır hastalığı ya da evden uzaklaşması
Taşınma, okul değişikliği, kardeş doğumu gibi büyük değişiklikler
Ders, sınav ve okulla ilgili zorlanmalar
Akran zorbalığı, dışlanma ve arkadaşlık sorunları
Korkutucu ya da travmatik yaşantılar, ihmal veya istismar
Çocuğun mizacı: Kaygıya yatkın, mükemmeliyetçi ya da duygularını içine atan çocuklarda daha sık görülür

Bazen belirgin tek bir olay bulunamaz; birbirine eklenen küçük stresler de belirtilere yol açabilir. Değerlendirmenin amacı suçlu aramak değil, çocuğun neyi taşıdığını birlikte anlamaktır.

Ebeveynler Çocuklarına Nasıl Destek Olabilir?

Tahliller temiz çıktığı hâlde ağrının sürmesi ebeveynler için kafa karıştırıcıdır; “Acaba numara mı yapıyor?” düşüncesinin akla gelmesi çok anlaşılırdır. Oysa çocuk ağrıyı gerçekten hisseder, belirtileri bilerek oluşturmaz. “Bir şeyin yok” gibi cümleler iyi niyetle söylense de çocuğun anlaşılmadığını hissetmesine ve kaygısının artmasına yol açabilir.

Ağrının gerçek olduğunu kabul etmek, sakin ve güven veren bir tutum sürdürmek, çocuğu duygularını anlatmaya cesaretlendirmek ve günlük düzenine olabildiğince devam etmesini desteklemek iyileşmeye en çok katkı sağlayan adımlardır.

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurulmalıdır?

Pediatri (çocuk sağlığı ve hastalıkları) uzmanı tarafından yapılan detaylı tetkiklerde bedensel bir hastalık tespit edilemediği halde ağrılar devam ediyorsa, çocuk ağrı nedeniyle okuldan ve sosyal yaşamdan geri kalıyorsa ertelemeden çocuk ve ergen psikiyatristine başvurulmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Psikosomatik ağrı gerçekten hissedilir mi?

Evet. Psikosomatik ağrılar uydurma değildir; stresin sinir sistemi üzerindeki etkisiyle beyin tarafından somut olarak hissedilen gerçek ağrılardır.

Çocuklarda en sık görülen psikosomatik belirti nedir?

En sık görülen psikosomatik belirtiler fonksiyonel karın ağrıları, tekrarlayan baş ağrıları ve mide bulantısıdır.

Önce çocuk doktoruna mı psikiyatriste mi gidilmeli?

Önce mutlaka çocuk sağlığı ve hastalıkları (pediatri) muayenesi yapılarak organik tıbbi nedenler taranmalı, ardından çocuk psikiyatristine başvurulmalıdır.

Okul korkusu psikosomatik ağrı yapar mı?

Evet. Okula gitme kaygısı yaşayan çocuklarda okul sabahları aniden başlayan karın veya baş ağrıları son derece yaygındır.

Psikosomatik rahatsızlıklar tedavi edilebilir mi?

Evet. Duygu düzenleme terapileri, BDT ve ebeveyn rehberliği ile altta yatan kaygı çözüldüğünde bedensel ağrılar geriler.

Stres tahlillerde çıkar mı?

Hayır. Kan tahlili veya görüntülemeler organik hasarları arar; stresin bedensel yansıması tahlillerde saptanamaz.

Çocuğa “Bir şeyin yok” demek doğru mu?

Çocuğun hissettiği ağrıyı yok saymak kaygısını artırır. “Bedensel bir hastalık yok ama hissettiğin ağrının psikolojik nedenlerini birlikte çözeceğiz” demek doğrudur.

Ergenlerde psikosomatik ağrılar nasıl seyreder?

Ergenlerde sınav stresi ve gelecek kaygısı sebebiyle kronik baş ağrıları, kas ağrıları ve sindirim zorlukları öne çıkar.

İlgili İçerikler

Kaynaklar 7

Hyams JS ve ark., Roma Vakfı, Gastroenterology. Childhood Functional Gastrointestinal Disorders: Child/Adolescent (Roma IV ölçütleri) (2016)
Fisher E ve ark., Cochrane Database of Systematic Reviews. Psychological therapies for the management of chronic and recurrent pain in children and adolescents (2018)
Rutten JMTM ve ark., Pediatrics. Nonpharmacologic Treatment of Functional Abdominal Pain Disorders: A Systematic Review (2015)
Korterink JJ ve ark., PLOS ONE. Epidemiology of Pediatric Functional Abdominal Pain Disorders: A Meta-Analysis (2015)
Ibeziako P, Bujoreanu S, Current Opinion in Pediatrics. Approach to psychosomatic illness in adolescents (2011)
Malas N, Ortiz-Aguayo R, Giles L, Ibeziako P, Current Psychiatry Reports. Pediatric Somatic Symptom Disorders (2017)
Ani C ve ark., British Journal of Psychiatry. Incidence and 12-month outcome of non-transient childhood conversion disorder in the UK and Ireland (2013)