İçindekiler7 bölüm
Çocukluk ve ergenlik çağında yaşanan kronik karın ağrıları, baş ağrıları veya sindirim problemleri tıbbi tahlillerle açıklanamadığında ailelerin zihninde şaşkınlık oluşabilir. İfade edilemeyen duygusal gerilimlerin bedensel şikayetlere dönüşmesi olarak tanımlanan psikosomatik hastalıklar, çocuğun zayıflığından veya rol yapmasından kaynaklanmaz. Psikosomatik rahatsızlıklar, arkasında biyolojik, psikolojik, ailevi ve çevresel etkenlerin etkileşim içinde yattığı tıbbi mekanizmalardır.
Psikosomatik Hastalıkların Nedenleri Nelerdir?
Çocuk ve ergenlerde psikosomatik hastalıkların nedenleri; duygusal ifade becerilerinin henüz gelişmemiş olması, otonom sinir sisteminin strese karşı aşırı duyarlılığı, aile içi iletişim yapısı, okul ve akran stresörleri ile genetik mizaç özelliklerinin birleşiminden doğar.
Çocuk zihnen taşıyamadığı kaygı yükünü beden yoluyla taşımaya başladığında somatizasyon (bedenselleştirme) tablosu ortaya çıkar.
Nörobiyolojik ve Biyolojik Mekanizmalar
Zihin ile beden arasındaki iletişim biyolojik ağlarla sağlanır. Çocuğun maruz kaldığı psikolojik stres, bedensel fonksiyonları doğrudan etkileyen fizyolojik reaksiyonlara yol açar. Biyolojik nedensel faktörler:
- Beyin-Bağırsak Aksı (Brain-Gut Axis): Beyindeki duygu merkezi (amigdala) ile sindirim sistemi arasındaki doğrudan iletim hattının kaygı anında mide ve bağırsak kasılmalarına sebep olması.
- Stres Hormonlarının Salınımı: Kronik stres durumunda aşırı salgılanan kortizol ve adrenalin hormonlarının ağrı reseptörlerini aşırı hassaslaştırması.
- Otonom Sinir Sistemi Hassasiyeti: Bedenin ‘savaş ya da kaç’ mekanizmasının küçük stresörlerde bile aniden devreye girmesi.
Duygu İfade Becerisindeki Yetersizlik
Özellikle küçük yaştaki çocuklar yaşadıkları karmaşık duyguları (“Korkuyorum”, “Yalnız hissediyorum”, “Sınav beni kaygılandırıyor”) sözel terimlerle ifade etmekte zorlanırlar.
Duygusal dilin gelişmediği durumlarda beden bir konuşma aracına dönüşür. İfade edilemeyen kaygı, üzüntü veya öfke zihinsel olarak işlenemediğinde bedensel ağrı olarak kendisini gösterir.
Çevresel Stres Faktörleri ve Yaşam Olayları
Çocuğun okulda, arkadaş çevresinde ve yaşamında karşılaştığı zorlanmalar psikosomatik şikayetleri tetikleyebilir. Öne çıkan çevresel stresörler:
- Okul Korkusu ve Akademik Baskı: Aşırı ödev yükü, sınav stresi veya öğretmen beklentileri karşısında hissettiği baskı.
- Akran Zorbalığı ve Sosyal Dışlanma: Sınıfta arkadaş edinememe veya akran zorbalığına maruz kalma.
- Yaşam Değişiklikleri: Taşınma, okul değiştirme, kardeş doğumu veya ilkokula ya da ortaokula geçiş evreleri.
- Kayıp ve Ayrılıklar: Bir yakının ölümü, ağır hastalığı ya da evden uzaklaşması; evcil hayvanın kaybı.
- Korkutucu ve Travmatik Yaşantılar: Kaza, deprem gibi olaylar, şiddete tanık olma, ihmal veya istismar.
Aile Ortamıyla İlgili Etkenler
Çocuklar evdeki duygusal havayı, kendilerine anlatılmasa bile çok yakından hisseder. Aşağıdaki etkenler ebeveynleri suçlamak için değil, çocuğun neyi taşıyor olabileceğini anlamak için sayılmıştır:
- Aile İçi Huzursuzluk ve Çatışmalar: Anne-baba arasındaki kavgalar veya boşanma süreçlerinin yarattığı güvensizlik hissi.
- Ebeveynlerin Yaşadığı Zorluklar: Anne ya da babanın stresi, kaygısı, hastalığı veya maddi sıkıntıları; çocuk bunları kendisine söylenmese de hissedebilir.
- Konuşulmayan Olaylar: Çocuktan saklanan ya da evde hiç konuşulmayan bir hastalık, kayıp veya aile sorunu.
- Ağrının Daha Kolay Fark Edilmesi: Yoğun günlük yaşamda çocuğun duygusal ihtiyaçları, en çok hasta olduğu zamanlarda görünür hâle gelebilir; bu da farkında olmadan bedensel yakınmaları pekiştirebilir.
- Benzer Yakınmalar: Ailede stresli dönemlerde baş ya da mide ağrısı yaşayan bireylerin bulunması; çocuklar strese verilen bedensel tepkileri yakın çevrelerinden de öğrenebilir.
Eşlik Eden Psikiyatrik Durumlar
Psikosomatik ağrılara kaygı ve depresyon gibi başka ruhsal durumlar eşlik edebilir; bazen bu durumların ilk fark edilen belirtisi de bedensel yakınmalar olabilir. Eşlik edebilecek durumlar:
- Ayrılık Anksiyetesi Bozukluğu: Ebeveynden ayrılma korkusunun yarattığı mide bulantıları.
- Yaygın Anksiyete Bozukluğu: Sürekli felaket beklentisinin yarattığı gerilim tipi baş ve kas ağrıları.
- Çocukluk Çağı Depresyonu: İçe kapanma ve mutsuzluğun bedensel ağrılarla maskelenmesi.
Ne Zaman Bir Uzmana Başvurulmalıdır?
Çocuğunuzda fiziki muayeneler ve tetkiklerde bir sorun bulunamadığı halde tekrarlayan karın ve baş ağrıları yaşanıyorsa, ağrılar stres anlarında belirginleşiyorsa, altında yatan duygusal sebeplerin değerlendirilmesi için çocuk ve ergen psikiyatristine başvurulmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Stres karın ağrısı yapar mı?
Evet. Beyin ile bağırsaklar arasındaki doğrudan haberleşme hattı nedeniyle kaygı anında sindirim kasları kasılır ve karın ağrısı oluşur.
Psikosomatik rahatsızlıklar genetik midir?
Strese karşı hassas otonom sinir sistemi ve mizaç özellikleri genetik yatkınlık taşıyabilir.
Aile içi krizler çocuğu nasıl etkiler?
Boşanma, kargaşalı ev ortamları gibi durumlar çocukta duygusal güvensizlik yaratarak bedenselleştirmeyi tetikleyebilir.
Sınav stresi baş ağrısı yapar mı?
Evet. Sınav kaygısı kas gerginliğine yol açarak gerilim tipi baş ağrılarına neden olabilir.
Çocuğun duygularını ifade edememesi ne demektir?
Çocuğun üzüntü veya korkularını kelimelerle anlatamayıp bedensel ağrılar üzerinden göstermesidir.
Tahlillerle sorun saptanamazsa ne yapılmalıdır?
Tahlillerde ağrıyı açıklayan bir sorun saptanmadığı halde ağrı sürüyorsa duygusal kaynakların araştırılması için çocuk psikiyatristine başvurulmalıdır.
Aşırı koruyucu aile tutumu psikosomatik semptoma yol açar mı?
Hasta olduğunda daha çok ilgi ve korunma gördüğünü hisseden çocukta bedensel yakınmalar farkında olmadan pekişebilir. Bu, ailelerde sık görülen ve değerlendirme sırasında birlikte ele alınan bir döngüdür.
Ergenlerde psikosomatik semptoma yol açan nedenler nelerdir?
Ergenlerde gelecek kaygısı, akademik yükler, akran kabulü ve aile içi stresörler öne çıkan nedenlerdir.
İlgili İçerikler
- Çocuklarda ve Ergenlerde Psikosomatik Hastalıklar Nedir?
- Çocuklarda ve Ergenlerde Psikosomatik Hastalıkların Belirtileri Nelerdir?
- Çocuklarda ve Ergenlerde Psikosomatik Hastalıkların Tanısı Nasıl Konulur?
- Çocuklarda ve Ergenlerde Psikosomatik Hastalıkların Tedavisi Nasıl Yapılır?
- Çocuklarda ve Ergenlerde Psikosomatik Hastalıklar Tedavi Edilmezse Ne Olur?
- Çocuklarda ve Ergenlerde Psikosomatik Hastalıkların Tedavisi Ne Zaman Sona Erer?
- Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) Nedir?
- Çocuklarda Depresyon Nedir?
Kaynaklar 7
- Hyams JS ve ark., Roma Vakfı, Gastroenterology. Childhood Functional Gastrointestinal Disorders: Child/Adolescent (Roma IV ölçütleri) (2016)
- Fisher E ve ark., Cochrane Database of Systematic Reviews. Psychological therapies for the management of chronic and recurrent pain in children and adolescents (2018)
- Rutten JMTM ve ark., Pediatrics. Nonpharmacologic Treatment of Functional Abdominal Pain Disorders: A Systematic Review (2015)
- Korterink JJ ve ark., PLOS ONE. Epidemiology of Pediatric Functional Abdominal Pain Disorders: A Meta-Analysis (2015)
- Ibeziako P, Bujoreanu S, Current Opinion in Pediatrics. Approach to psychosomatic illness in adolescents (2011)
- Malas N, Ortiz-Aguayo R, Giles L, Ibeziako P, Current Psychiatry Reports. Pediatric Somatic Symptom Disorders (2017)
- Ani C ve ark., British Journal of Psychiatry. Incidence and 12-month outcome of non-transient childhood conversion disorder in the UK and Ireland (2013)
